قوانین و نکات عملی نشر کتاب هوش مصنوعی در ایران

نشر کتاب هوش مصنوعی باید مالکیت اثر و منبع‌نمایی را صریح کند.

در نتیجه، در صورت ابهام حق و مسئولیت‌ها نامشخص خواهد ماند. بنابراین قرارداد نشر، لایسنس کد و داده و سیاست حریم خصوصی را قبل از انتشار تنظیم کنید. برای شروع، امروز یک نسخه پیش‌نویس قرارداد یک‌صفحه‌ای بنویسید و آن را با وکیل یا مشاور حقوقی بررسی کنید.

• چه خواهید یافت: راهنمای تعیین مالک اثر، مثالی برای واگذاری حقوق، و چک‌لیست منبع‌نمایی.
• ابزارها و مفاهیم: Generative AI، لایسنس‌های نرم‌افزار و لایسنس داده، قانون حق نشر ایران.
• کار عملی: از راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در نوشتن و فروش کتاب برای نمونه قرارداد و فلوچارت فرآیند استفاده کنید.

مالکیت محتوای تولیدشده با میزان دخالت انسانی تعیین می‌شود. برای مثال، اگر شما هفتاد درصد متن را بازنویسی و سازمان‌دهی کنید، احتمالاً مالک شناخته می‌شوید. بنابراین یک نسخه از پروンプت‌ها و بازنویسی‌های خود را ذخیره کنید. در واقع، این سند درصد دخالت انسانی را در قرارداد مشخص می‌کند.

حقوق ثالث و مسئولیت ناشر شامل بررسی ادعاها و حذف محتوا می‌شود. علاوه بر این، ناشر باید حریم خصوصی و پردازش داده‌های شخصی را رعایت کند. برای جلوگیری از توقیف محتوا، منابع را با استناد منظم ثبت کنید. در نتیجه، برای کد و داده‌های آموزشی، لایسنس‌ها را مستند کنید و یک فایل متادیتا تهیه کنید.

چگونه مالک اثر در نشر کتاب هوش مصنوعی را تعیین کنیم؟

مالک اثر یعنی کسی که خلاقیت انسانی اثبات‌شده دارد. بنابراین، مالکیت باید بر پایه نسبت کار انسانی و ماشینی مشخص شود. برای روشن‌کردن مالکیت، توضیحی کوتاه درباره نقش خود در متن بنویسید. در نتیجه، این توضیح به حل اختلافات آینده کمک می‌کند.

• ثبت نقش‌ها: بنویسید چه درصدی از متن با ورودی‌های انسانی و چه درصدی با خروجی مدل تولید شده است.
• شواهد فنی: نگه داشتن لاگ‌ها شامل پروンプت‌ها، تنظیمات مدل، و تاریخ‌ها به مدت حداقل ۲ سال ضروری است.
• نسخهٔ اولیه: ثبت نسخهٔ اولیه به‌عنوان مستند مالکیت، مثلاً ارسالی به ایمیل خود یا ثبت در سرویس زمان‌دار، یک اقدام عملی امروز است.

آثار مشمول حمایت حقوقی باید محصول خلاقیت انسانی باشند. بنابراین نقش خلاقانه شما باید روشن و قابل اثبات باشد. با این حال، رویه‌های بین‌المللی و قانون حق نشر ایران هنوز در تفسیر آثار کاملاً خودکار محل تردید دارند. از سوی دیگر، در موارد مرزی مشورت حقوقی لازم است.

اگر از مدل یا سرویس شخص ثالث استفاده می‌کنید، قرارداد سرویس را بررسی کنید. بررسی کنید که سرویس چه حقوقی برای انتشار به شما می‌دهد و آیا قرارداد حقوق را محفوظ نگه می‌دارد. علاوه بر این، مطمئن شوید لایسنس‌های نرم‌افزار و داده اجازهٔ استفاده تجاری می‌دهند. در نهایت، کپی ذخیره‌شده از پرومپت‌ها و قرارداد کتبی با همکاران یا سرویس‌دهنده اقدام فوری شما باشد.

آیا محتوای تولیدشده توسط مدل‌های مولد قابل دریافت حق مؤلف (کپی‌رایت) است؟

خروجی صرف مدل بدون دخالت انسان معمولاً مشمول حمایت حق مؤلف نیست. در ایران قانون مستقل برای هوش مصنوعی وجود ندارد، بنابراین دادگاه‌ها روی میزان دخالت و خلاقیت انسانی تمرکز می‌کنند. به همین دلیل، در عمل معیارها بر پایه انتخاب ساختار و تصمیم‌گیری نویسنده تعیین می‌شود. برای مثال، قاضی ممکن است پس از بررسی پروسه ظرف ۶۰ روز رای دهد.

• موارد قابل حمایت: ویرایش انسانی معنادار، انتخاب ساختار فصول، ترکیب منابع و افزودن تحلیل اصیل.
• نمونه عملی: اگر شما با مدل‌های Generative AI متن اولیه گرفتید و سپس سه مرحله ویرایش فنی، محتوایی و سبک انجام دادید، احتمال حمایت افزایش می‌یابد.
• مستندسازی: نسخه‌های پرسش (prompt)، لاگ‌های تغییرات و فایل متادیتا را نگه دارید تا مالکیت اثر قابل اثبات باشد.

راهنمای عملی برای نشر کتاب هوش مصنوعی و ثبت حقوق

مستندسازی فرآیند، شرط لازم برای حفظ حقوق است. برای مثال، فایل متادیتا شامل پرسش‌ها، تاریخ‌ها و فهرست ویرایش‌ها را بساز. علاوه بر این، قبل از انتشار یک بازه ۷۲ ساعته برای ثبت متادیتا و بازبینی حقوق ثالث قرار دهید. به همین دلیل، ترکیب قابل‌توجه انسانی به‌علاوه مستندسازی بهترین راه است.

هنگام استفاده از دیتاست‌های دارای حقوق ثالث، الزام به منبع‌نمایی وجود دارد. در نتیجه، براساس حقوق نشر، باید استناد کنید تا از جرایم نشر جلوگیری شود. از سوی دیگر، خروجی خام مدل محدودیت‌های حقوقی دارد و اغلب حمایت کامل نمی‌گیرد. بنابراین، برای پروژه‌هایی مثل نشر کتاب هوش مصنوعی مستندسازی ضروری است.

قرارداد نشر باید نقش و حقوق هر طرف را روشن کند. علاوه بر این، در قرارداد بندهای مربوط به واگذاری حقوق و لایسنس‌های داده را درج کنید تا از ابهام جلوگیری شود. در نتیجه، ترکیب ویرایش و مستندسازی را صریح کنید. در نهایت، ثبت متادیتا و مستندات به اثبات مالکیت کمک خواهد کرد.

چه نکاتی درباره حقوق ثالث و استفاده از منابع باید رعایت شود؟

خروجی مدل‌های زبانی ممکن است حق مؤلف داشته باشد. اگر مدل از آثار دارای حق نشر آموزش دیده، ممکن است بخش‌هایی از آن آثار را بازتولید کند. بنابراین باید قانون حق نشر ایران و اصول مالکیت اثر را بررسی کنید. برای مثال، در نشر کتاب هوش مصنوعی هنگام استفاده از GPT-4 یا LLaMA احتمال بازتولید متن‌های آموزش‌دهنده را مدنظر قرار دهید. علاوه بر این، خروجی‌ها را پالایش دستی کنید.

قبل از انتشار کتاب، یک نمونه ۵ صفحه‌ای را با ابزار تشخیص شباهت بررسی کنید. در واقع یک صفحه نمونه را همین امروز با iThenticate یا Turnitin چک کنید و نتیجه را نگهداری نمایید.

• بررسی منابع آموزش مدل: اگر مدل از محتوای دارای حق نشر آموزش دیده، خروجی را با پالایش دستی اصلاح و نقل‌قول‌های محافظت‌شده را حذف کنید.
• استفاده از تصاویر یا نقل‌قول‌ها: برای هر تصویر یا نقل‌قول محافظت‌شده مجوز بگیرید یا از منابع دارای لایسنس آزاد مانند Creative Commons (مثلاً CC BY) استفاده کنید.
• کنترل شباهت: قبل از نشر از ابزارهایی مانند iThenticate یا Copyleaks گزارش تهیه و آن را در قرارداد نشر نگهدارید.

حریم خصوصی و رضایت

حریم خصوصی باید به‌صراحت رعایت شود. هرجا متن شامل داده‌های شخصی است باید مطابق قوانین حفاظت از داده‌ها اقدام کنید. بنابراین در موارد حساس برای افراد حقیقی رضایت‌نامه کتبی بگیرید. برای مثال اگر در کتاب نام یا شماره تماس یا تصویر شخصی یک فرد را می‌آورید، باید رضایت را ضبط کنید.

برای مثال، رضایت باید مدت و محدوده استفاده را مشخص کند. علاوه بر این، فرم رضایت باید به تأیید حقوق نشر و استفاده از خروجی‌های مدل اشاره کند. کار عملی: فهرست کنید کدام بخش‌ها حاوی داده‌های شخصی‌اند و فرم رضایت آماده کنید.

مستندسازی و شفافیت

مستندسازی منشأ و اصلاحات ضروری است. در صورت ادعای نقض باید منشأ تولید و اصلاحات را نشان دهید. بنابراین گزارش‌های ابزار و فهرست منابع را همراه قرارداد نشر نگه دارید. علاوه بر این، هنگام استفاده از نمونه‌های تولیدشده توسط مدل‌های مولد، در توضیحات انتشار به خواننده منبع‌نمایی و استناد بدهید.

برای راهنمایی بیشتر می‌توانید مطلب درباره استفاده از هوش مصنوعی در نوشتن و فروش کتاب را بخوانید. در نتیجه یک فرایند سه‌مرحله‌ای راه بیندازید: چک شباهت، تأیید مجوزها و ضبط رضایت‌ها.

به همین دلیل در پروژه‌های نشر کتاب هوش مصنوعی گزارش‌ها، مجوزها و رضایت‌ها را نگهدارید. در نهایت این کار ریسک حقوق ثالث را کاهش می‌دهد.

چطور قراردادی بنویسیم که حقوق نشر کتاب تولیدشده با هوش مصنوعی را محافظت کند؟

تعیین مالکیت و حدود انتقال

“مالکیت را صریح کنید.” این حکم کوتاه را در بند اول قرارداد بنویسید. در متن، مشخص کنید که مالک حقوق مؤلف کیست و کدام حقوق منتقل می‌شوند. علاوه بر این، برای تضمین نشر کتاب هوش مصنوعی، محدوده انتقال را دقیق بنویسید.

حدود انتقال را به شکل فهرست تعیین کنید. برای مثال، نام ببرید: نسخه مکتوب، نسخه دیجیتال، ترجمه و اقتباس. هر مورد را جداگانه و روشن قید کنید. همچنین دوره انتقال را محدود کنید و برای مثال یک سال آزمایشی یا تاریخ مشخص بنویسید.

ابزارهای تولید را شفاف نمایید. ذکر کنید که آیا از GPT-4 یا Llama 2 استفاده شده است. سپس درصد دخالت انسانی را به صورت عددی ثبت کنید؛ برای مثال 30٪ دخالت انسانی. این اطلاعات به دفاع از حقوق در فرآیند نشر کمک می‌کند و لازم است برای نشر کتاب هوش مصنوعی ثبت شود.

• موارد کلیدی قرارداد: مالکیت، محدوده انتقال حقوق (چاپ، دیجیتال، ترجمه، اقتباس)، مدت و حوزه جغرافیایی، و سهم درآمد یا مبلغ ثابت.
• فرآیند تولید: قید ابزارها (برای مثال Generative AI، Stable Diffusion برای تصاویر)، دیتاست‌های آموزشی و درصد دخالت انسانی؛ و همچنین الزام به اعلام لایسنس‌های نرم‌افزار و داده.
• ضمانت‌ها و جبران خسارت: تعهد به جبران ادعاهای نقض حقوق ثالث مطابق با قانون حق نشر ایران و تعیین روش حل اختلاف (داوری یا مرجع قضایی مشخص).
• شرایط فنی: الزام به نگهداری لاگ‌ها، پروンプت‌ها و فهرست منابع به‌عنوان پیوست قابل ارائه ظرف 30 روز پس از انتشار.

ضمانت، شفافیت فنی و نگهداری مدارک

“ضمانت و شفافیت فنی را فراموش نکنید.” قرارداد باید بند واضحی برای جبران خسارت داشته باشد. علاوه بر این، روند حل اختلاف را مشخص کنید. برای مثال مرجع داوری یا مرجع قضایی را نام ببرید.

الزام به نگهداری متادیتا و لاگ‌ها ضروری است. طرفین باید پروンプت‌ها و فهرست منابع را به‌عنوان پیوست ارائه دهند. سپس طرفین ظرف 30 روز پس از امضا نسخه‌های متا را بارگذاری کنند. در واقع، این اقدام دفاع مستند در برابر ادعاها فراهم می‌کند.

برای اقدام فوری، یک بند کوتاه برای جبران خسارت و نگهداری لاگ آماده کنید. این بند را در یک صفحه جداگانه پیوست کنید. در نتیجه، از ابتدا شفافیت حقوقی برقرار خواهد شد. به این ترتیب، قرارداد برای نشر کتاب هوش مصنوعی قابل دفاع‌تر می‌شود.

ناشر یا پلتفرم مسئول کاهش ریسک حقوقی است.

از ناشر بخواهید یک بررسی حق نشر اولیه انجام دهد و مستندات مرتبط را ارائه کند. علاوه بر این، سندهایی مانند قراردادها، فهرست منابع و نمونه‌کار را به پذیرش بپذیرد. همچنین، سیاست پلتفرم باید زمان‌بندی روشن برای حذف محتوا داشته باشد. در نتیجه، دستورالعمل برداشت ظرف ۴۸ ساعت پس از دریافت شکایت باید مشخص شود.

• فرآیند واکنش به ادعا: پلتفرم باید قدم‌های فنی و حقوقی را تعیین کند. برای مثال حذف موقت، قفل محتوا و نگهداری لاگ ۳۰ روزه تا زمان حل اختلاف.
• شرایط استفاده باید شفاف باشد؛ بنابراین سیاست برداشت محتوا، فرایند پاسخ به شکایات حق نشر و نحوه اطلاع‌رسانی را روشن کند. به همین دلیل، این شفافیت از حق شما در نشر کتاب هوش مصنوعی محافظت می‌کند.
• عملیاتی: از ناشر بخواهید یک نسخه استاندارد قرارداد آماده کند که شامل بندهای حریم خصوصی، لایسنس داده‌ها و مسئولیت در برابر جرائم نشر باشد. در نهایت، یک نسخه امضا شده دریافت کنید.
• علاوه بر این، در قرارداد باید نقش ناشر روشن شود تا واگذاری حقوق و تعهد به استناد شفاف بماند. بنابراین بندهای مربوط به مالکیت و رفرنس‌دهی را مشخص کنید.
• برای مثال، همین امروز نسخه دیجیتال شناسه اثر و مجوزها را بارگذاری کنید تا بررسی حقوقی آغاز شود. از سوی دیگر، فهرست منابع را همیشه به‌روز نگه دارید.

«مالکیت و نقش‌ها باید بلافاصله روشن شوند.»

مالکیت و نقش‌ها برای هر اثر مهم است. بنابراین همین امروز یک سند یک‌صفحه‌ای بسازید. در آن نام مؤلف، نقش مدل‌های مولد و درصد مشارکت را ثبت کنید. این سند در مواجهه با ادعاها حیاتی است و به روشن‌کردن وضعیت نشر کتاب هوش مصنوعی کمک می‌کند.

علاوه بر این، لاگ تولید و متادیتا را حداقل شش ماه نگه دارید. همچنین فایل‌های ورودی مدل و زمان تولید را ذخیره کنید. این اقدامات پیگیری مطابق با قانون حق نشر ایران را ممکن می‌سازند. در نتیجه مدارک شما مستند خواهند بود.

• چک‌لیست فوری:
  1. مالکیت و نقش‌ها را مشخص کنید.
  2. لاگ تولید و متادیتا را ذخیره کنید.
  3. بررسی شباهت و حقوق ثالث را با ابزارهای مشابهت‌یابی انجام دهید.
  4. قرارداد نشر آماده کنید.
  کار عملی: امروز یک کپی از لاگ‌ها را در فضای ابری امن آپلود کنید.
• قالب اقدامات قانونی: در بندهای قرارداد از «واگذاری حقوق محدود» استفاده کنید. علاوه بر این، بند «ضمانت‌های جبران خسارت» را برای ادعاهای نقض حق ثالث اضافه کنید. بند «حفظ متادیتا» را هم بگنجانید. برای نمونه، این بندها را در قراردادتان وارد کنید یا از الگوی استاندارد استفاده نمایید.
• پیگیری و مستندسازی: تمام گفتگوها با ناشر، مجوزها و نتایج بررسی‌ها را بایگانی کنید. همچنین هر نامه رسمی را نگهدارید. در نتیجه اگر ادعای نقض پیش آمد، این مدارک تعیین‌کننده‌اند. برای ایمنی بیشتر، نسخه‌ای از قرارداد را نزد وکیل ثبت کنید تا روند نشر کتاب هوش مصنوعی مطمئن‌تر شود.

پرسش‌های پرتکرار